Велики Петок е денот на КРСТОТ. Постојат денови во календарот кои не се само датуми – тие се врати кон вечноста. Велики Петок е еден од тие денови. За христијаните ширум светот, ова е најтешкиот, најтажниот и истовремено најсветиот ден во годината. Денот кога Синот Божји, Исус Христос, го положи својот живот на Крстот – не за себе, туку за сите нас.
Во сенката на Велигден, кој носи радост и воскресение, Велики Петок стои како неопходна порта низ која мора да се помине. Нема Воскресение без Крст. Нема светлина без темнина. Нема спасение без жртва.
Што е Велики Петок – духовното значење
Велики Петок е шестиот ден од Страсната Седмица – последната недела пред Велигден – и се одбележува во спомен на апсењето, судењето, мачењето, распнувањето и смртта на Исус Христос на Голгота, рид надвор од Ерусалим.
Според Светото Писмо, Исус бил предаден од Јуда Искариотски за триесет сребреници, уапсен во Гетсиманската градина, изведен пред римскиот намесник Понтиј Пилат и осуден на смртна казна – распнување на крст. Бил принуден сам да го носи својот Крст низ улиците на Ерусалим, по патот познат како „Via Dolorosa” – Патот на страдањата. На Голгота, бил распнат меѓу двајца разбојници, а со последниот здив рекол: „Завршено е.”
За христијаните, овој чин не е само историски настан. Тоа е врвот на Божјата љубов кон човештвото – доброволна жртва преку која се отвора патот кон спасението, простувањето и вечниот живот.
Велики Петок во православната традиција се нарекува и „Велик и Свет Петок”, а во некои краишта и „Страдалниот Петок” – имиња кои самите по себе зборуваат за длабочината на она што се одбележува.
Библиската приказна: Последните часови на Христос
За да се разбере Велики Петок, потребно е да се вратиме на настаните опишани во сите четири Евангелија – Матеј, Марко, Лука и Јован.
По Тајната Вечера во четвртокот навечер, Исус заедно со учениците отишол во Гетсиманската градина на Маслинова Гора, каде се молел со зборовите: „Оче, ако е можно, нека ме замине оваа чаша – но не мојата, туку Твојата волја нека биде.” Во градината го чекало предавството – Јуда го бакнал во образ за да го идентификува пред стражарите, и Исус бил уапсен.
Следела ноќ на понижување: судење пред свештеничкиот совет Синедрион, потоа пред самиот Ирод Антипа, и конечно пред Пилат. Иако Пилат јавно прогласил дека не наоѓа никаква вина кај Исус, поддавајќи се на притисокот на толпата, ја потпишал смртната пресуда.
Римските војници Го бичувале, Му ставиле трнова круна на главата, Го облекле во пурпурен плашт и Го исмевале: „Поздрав, Царе Јудејски!” Потоа Го принудиле да го носи Крстот кон Голгота.
На крстот, Исус висел шест часа. За тоа време изрекол „Седумте зборови од Крстот” – моќни реченици кои сите овие години ги разгледуваат теолози и верници:
„Оче, прости им – зашто не знаат што прават.” „Денес ќе бидеш со Мене во рајот.” (на разбојникот покрај него) „Жено, еве го твојот син.” (на мајка Му Марија) „Боже Мој, Боже Мој, зошто Ме остави?” „Жеден сум.” „Завршено е.” „Оче, во Твои раце го предавам духот Мој.”
Во моментот кога Христос издивна, според Евангелието, завесата во Ерусалимскиот храм се раскинала на два дела, земјата се потресла, а карпите се расцепиле. Самиот римски центурион кој стоел под крстот извикал: „Навистина, овој беше Син Божји.”
Велики Петок во православното богослужение
Православната литургија на Велики Петок е меѓу најпотресните и највозвишените во целата христијанска богослужбена традиција. Нема Св. Литургија – наместо тоа, богослужењето се состои од три главни служби кои го следат текот на Страдањата.
Утрото – Служба на Страстите: Во рани утрински часови (во некои цркви навечер во четврток) се чита богослужението со дванаесетте Евангелија, кои хронолошки ги прераскажуваат настаните од апсењето до погребувањето. Верниците стојат со запалени свеќи во раце – симбол на Христовата светлина која не можат да ја угаснат ни страдањето, ни смртта.
Попладнето – изнесување на Плаштаницата: Во попладневните часови, во 15:00 часот – моментот кога Христос издивна – во храмовите се врши свечено изнесување на Плаштаницата. Тоа е голема ткаенина со ликот на Христос положена за погреб, која го симболизира Неговото тело симнато од Крстот. Свештениците ја носат Плаштаницата во процесија околу црквата, а верниците паѓаат на колена и се поклонуваат.
Квечерието – Опело над Плаштаницата: Вечерта се пее „Непорочни” – тажна и потресна надгробна химна – над Плаштаницата. Целото богослужение е проткаено со длабока тага, но и со трепет пред она што следи – Воскресението.
Во многу македонски цркви, за Велики Петок се пеат традиционални тажачки химни на македонски јазик, а верниците доаѓаат во поголем број отколку на кој и да е друг ден во годината – освен Велигден.
Постот на Велики Петок – најстрогиот во годината
Велики Петок е ден на строг пост – најстрог во целата христијанска традиција. Православните верници кои строго го почитуваат постот не јадат ниту пијат ништо до Вечерната богослужба, а дури и по неа јадат само леб, вода и сол.
Постот не е само воздржување од храна – тој е духовна дисциплина, начин да се солидаризираме со страдањето на Христос, да го исчистиме умот и срцето и да се подготвиме за радоста на Велигден.
Традиционално, на Велики Петок не се варат топли јадења, не се пере, не се чисти и не се работи тешка физичка работа. Денот е посветен на молитва, размислување и духовна тишина.
Многу верници го минуваат денот во пост и молитва, посетувајќи богослужение наутро и вечерта, а некои остануваат во крај на Плаштаницата во знак на будење – исто онака како што жените мироносници останале при Гробот Христов.
Народните традиции на Велики Петок во Македонија
Во македонската народна традиција, Велики Петок е ден обвиен со особена светост и страхопочит. Генерации наназад, нашите предци овој ден го минувале во потполна тишина и молитва, строго почитувајќи ги старите обичаи.
Печење на обреден леб: Во некои краишта на Македонија, домаќинките раната утрина месат и печат посебен обреден леб – „велигденски” или „Христов леб” – украсен со крстови и симболи на страдањето и воскресението.
Боење на јајца: Иако традиционално јајцата се вапцаат на Велика Сабота, во некои краишта, особено во руралните предели, традицијата налага дека првото јајце мора да се вапца на Велики Четврток, во темно-алена боја – бојата на Крвта Христова. Ова јајце не се јаде, туку се чува цела година како заштита на домот.
Тишина и воздржување: Народот верувал дека на Велики Петок не треба да се пее, свири музика, танцува, смее гласно или водат весели разговори. Таа тишина не е тага на слаби – туку почит на силни.
Посета на гробиштата: Во многу македонски краишта, Велики Петок е ден кога семејствата ги посетуваат гробиштата, запалуваат свеќи и се молат за душите на упокоените. Тоа е и разбирливо – Христос „слегол во адот” за да ги ослободи душите кои чекаат, и затоа денот е поврзан со сеќавање на мртвите.
Целување на Плаштаницата: Во православните цркви, верниците редат во долги редови за да ја бакнат Плаштаницата – тој чин е израз на лична посветеност, благодарност и љубов кон Христос.
Зошто „Велики” Петок?
Многумина се прашуваат: зошто денот на страдање и смртта се нарекува „Велик”? Одговорот лежи во длабочината на христијанскиот поглед на светот.
За христијаните, смртта на Христос не е пораз – таа е победа. Не е крај – таа е почеток. Не е трагедија – туку највозвишениот чин на љубов во историјата на човештвото. Бог, кој можеше да избере сила, избра жртва. Кој можеше да избере слава, избра понизност. Кој можеше да избере казна, избра простување.
Токму затоа денот е „Велик” – зашто на него се случило нешто безмерно големо: вратата на спасението се отворила за секого.
Свети Јован Дамаскин напишал: „Денес е обесен на дрво Оној Кој ја суспендирал земјата врз водите. Трнова круна носи Царот на Ангелите.” Парадоксот на Крстот е срцето на христијанството – слабоста која е сила, смртта која раѓа живот.
Велики Петок низ светот – едно страдање, многу традиции
Велики Петок се одбележува на различни начини во различни делови на светот, но суштината е секогаш иста.
Во Филипините, верниците буквално се распнуваат на крстови – доброволно, во знак на крајна посветеност. Оваа практика, иако неодобрена официјално од Католичката Церква, привлекува илјадници набљудувачи секоја година.
Во Шпанија и Латинска Америка, Велики Петок е ден на грандиозни процесии – „Semana Santa” – со гигантски статуи на Христос и Богородица, носени низ улиците на градовите под придружба на тажна музика.
Во Грција и Кипар, Велики Петок е државен неработен ден, а процесиите со Плаштаницата навечер го исполнуваат секој град и секое село, со илјадници верници со свеќи во раце.
Во Русија и Србија, православната традиција на Велики Петок е длабоко вкоренета во народниот живот, со долги богослужби и строг пост.
Во Македонија, денот е официјален државен празник, а повеќето верници го минуваат во молитва и богослужение.
Порака за денешниот ден
Велики Петок нè потсетува на нешто суштинско: дека страдањето е дел од животот, но не е негов крај. Дека темнината претходи на зората. Дека секој крст носи со себе ветување за воскресение.
Во свет полн со бучава, брзање и површност, Велики Петок нè повикува да застанеме. Да се замислиме. Да ја почувствуваме длабочината. Да се прашаме: за кого страдаме ние, и за кого сме подготвени да жртвуваме?
Исус Христос на Крстот не прашал кој е достоен – ги раширил рацете за сите. Неговата жртва не познава граница, националност, јазик ни грев. Таа е за секого кој сака да ја прими.
Денес, додека влегуваме во цркви, палиме свеќи, ја бакнуваме Плаштаница или едноставно седиме во тишина и се молиме – сите го правиме истото: стоиме пред Крстот и велиме „Благодарам.”
Зашто токму на тоа не учи Велики Петок – дека љубовта е поголема од смртта. И дека ова не е крај на приказната.
